Βορειοασιατική πρόσμιξη στην Βόρεια Ευρώπη

Μια σημαντική καινούρια μελέτη ανακάλυψε ένα αναπάντεχο γεγονός για την σύσταση των Ευρωπαϊκών πληθυσμών: οι Ευρωπαίοι και ειδικότερα οι Βόρειοι φαίνεται πως έχουν υποστεί ανάμιξη με ένα πληθυσμιακό στοιχείο το οποίο ομοιάζει με τους πληθυσμούς της βόρειας Ευρασίας (Σιβηρίας) αλλά και τους Ινδιάνους της Αμερικής (οι οποίοι προήλθαν από την Σιβηρία πριν από 15 χιλιάδες περίπου χρόνια).

Αυτή η πρόσμιξη φαίνεται να έχει επηρεάσει σε διάφορους βαθμούς όλους τους Ευρωπαίους, αλλά σε μεγαλύτερο βαθμό τους κατοίκους της βόρειας Ευρώπης. Ο πληθυσμός της Σαρδηνίας φαίνεται να έχει επηρεαστεί στον ελάχιστο βαθμό. Άλλες μελέτες αρχαίου Ευρωπαϊκού DNA έχουν δείξει πως ο Ότζι (μια Νεολιθική μούμια περίπου 5,3 χιλιάδων ετών που βρέθηκε σε έναν παγετώνα στα σύνορα Ιταλίας-Αυστρίας), η Gok4 (μια Μεγαλιθική κάτοικος της Σουηδίας από την ίδια περίπου εποχή), αλλά και ένας κάτοικός της Βουλγαρίας από την εποχή του Σιδήρου όλοι ομοιάζουν σε μεγάλο βαθμό μεταξύ τους και με τους σύγχρονους Σαρδήνιους.

Φαίνεται πως το παρελθόν της Ευρωπαϊκής ηπείρου ήταν πολύ πιο ενδιαφέρον απ' ό,τι πολλοί νομίζανε. Η χρονολόγηση της πρόσμιξης ανάμεσα στο "Βορειο-ασιατικό" στοιχείο με τους αρχαίους Ευρωπαίους ανάγεται περίπου στο 2,000 π.Χ. με αρκετό εύρος για την εκτίμηση.

Δύο υποθέσεις έγιναν για το πως μπορεί να δημιουργήθηκε αυτό το φαινόμενο. Σύμφωνα με την πρώτη, η πρόσμιξη οφείλεται στην άφιξη Νεολιθικών πληθυσμών στην Ευρώπη από τη Μέση Ανατολή και πρόσμιξή τους με τους Μεσολιθικούς κατοίκους της Ευρώπης οι οποίοι ήταν μετατοπισμένοι γενετικά προς την Ασία, πιθανώς εξαιτίας της ελεύθερης κίνησης κυνηγών-τροφοσυλλεκτών από την ανατολή στη δύση κατά την προϊστορία στην περιοχή της βόρειας Ευρασίας. Η δεύτερη υπόθεση εξηγεί το φαινόμενο με την υπόθεση της εισβολής αναμεμιγμένων Ινδο-Ευρωπαϊκών ομάδων στην Ευρώπη από την πλευρά της Ευρασιατικής στέππας.

DNA από τη Νεολιθική Σουηδία

Μια καινούρια μελέτη στο περιοδικό Science κατόρθωσε να εξάγει αυτοσωματικό DNA από τέσσερα άτομα ηλικίας 5000 ετών περίπου από τη Νεολιθική Σουηδία. Τρία από αυτά τα άτομα ήταν κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες (Pitted Ware Culture PWC) ενώ μία ανήκε στον πρώτο γεωργικό πολιτισμό της Βόρειας Ευρώπης (Funnelbeaker Culture / Trichterbecherkultur TRB). Το δείγμα της γεωργού ήταν ένα δόντι το οποίο βρέθηκε σε ένα Μεγαλιθικό τάφο.

Δύο υποθέσεις έχουν διατυπωθεί για την διάχυση της γεωργικής οικονομίας στην Ευρώπη. Σύμφωνα με μιαν υπόθεση η ιδέα της γεωργίας μαζί με τα είδη εξοικειωμένων φυτών και ζώων υιοθετήθηκε αυτόνομα από τους Ευρωπαίους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες. Άλλη υπόθεση υποστηρίζει πως το Νεολιθικό αγρο-ποιμενικό "πακέτο" καθώς και άλλες τεχνολογίες (όπως η ανάγερση Μεγαλιθικών μνημείων) μεταδόθηκαν ανά την ήπειρο από αποικισμό ανθρώπων που μετέφεραν οι ίδιοι την νέα οικονομία στα άκρα της ηπείρου.

Η νέα μελέτη υποστηρίζει σαφώς την δεύτερη υπόθεση. Τα δείγματα γεωργών και κυνηγών-τροφοσυλλεκτών προέρχονται από μια απόσταση 400χλμ μεταξύ τους και έχουν διαφορά το πολύ μερικών αιώνων. Παραταύτα παρουσιάζουν γενετικές διαφορές μεταξύ τους τόσο σημαντικές όσο δυο σημερινοί Ευρωπαίοι από διαφορετικά άκρα της Ευρώπης.

Πιο σημαντικά, το γεωργικό δείγμα ομοιάζει με τους Μεσογειακούς λαούς της Ευρώπης, και ιδιαίτερα τους Κυπρίους και Έλληνες. Τα δείγματα των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών βρίσκονται εκτός της σημερινής γενετικής ποικιλομορφίας της Ευρώπης, αλλά ομοιάζουν περισσότερο προς τους Φινλανδούς και άλλους Βορειοευρωπαίους.

Φαίνεται πως τουλάχιστον στην αρχική φάση της διάδοσης της γεωργίας στην Ευρώπη δεν υπήρξε μεγάλη ανάμιξη ανάμεσα στις δύο ομάδες. Στην ίδια τη Σκανδιναβία, στα άκρα της Ευρώπης, γεωργοί και κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες ζούσαν ξεχωριστά για 1000 χρόνια κι όμως δεν είχαν έρθει σε μεγάλη επαφή μεταξύ τους, με αποτέλεσμα το γεωργικό δείγμα να ομοιάζει ακόμα με τους πληθυσμούς της Μεσογειακής Ευρώπης, από την οποία πιθανότητα προήλθε μερικές χιλιετίες νωρίτερα.

Η αλήθεια για τον "αρχάνθρωπο" των Πετραλώνων

Μετά τον μύθο για τους Καλάς, ας ασχοληθούμε με έναν άλλο μύθο: πως το κρανίο των Πετραλώνων (α) είναι 700 χιλιάδων ετών και (β) πρόγονος των Ελλήνων.

Προς αποφυγή οιασδήποτε "συνωμοσιολογικής" παρερμηνείας για σκοτεινά ξένα κέντρα που θέλουν να θίξουν τον Ελληνισμό θα χρησιμοποιήσω το πλέον πρόσφατο και συγκροτημένο επιστημονικό άρθρο για το συγκεκριμένο θέμα από την Δρ. Κατερίνα Χαρβάτη που (α) είναι Ελληνίδα και (β) μια από τις πιο καταξιωμένες σύγχρονους παλαιοανθρωπολόγους της εποχής μας σε διεθνές επίπεδο.

Το άρθρο της Δρ. Χαρβάτη μπορείτε να το διαβάσετε εξ' ολοκλήρου στο Google Books. [Katerina Harvati, Petralona: Link Between Africa and Europe? Chapter 2 in New directions in the Skeletal Biology of Greece (eds. L.A. Schepartz, S. C. Fox, C. Bourbou) 2009]

Πρώτον: Ηλικία του H. petralonensis

Από το άρθρο (σελ. 31):

Μέχρι την ανακάλυψη του Σίμα ντε λος Χουέσος, το πλέον ανατομικά πλήρες και περισσότερο αναλλοίωτο Ευρωπαϊκό δείγμα πιθανής Μέσης Πλειστόκαινης ηλικίας ήταν το δείγμα από τα Πετράλωνα από τη Χαλκιδική στην Βόρεια Ελλάδα. Ως τέτοιο έχει παίξει σημαντικό ρόλο στις συζητήσεις για την ανθρώπινη εξέλιξη κατ' αυτήν την εποχή. Έχοντας ανακαλυφθεί το 1960 από μια ομάδα ντόπιων χωρικών, το δείγμα έχει περιβληθεί από αμφισβήτηση σχετικά με την ταξινόμηση και ιδιαίτερα την ηλικία του. Υλικό πανίδας που ανακτήθηκε από το σπήλαιο των Πετραλώνων απέδωσε αντιφατικές και με μεγάλο εύρος ηλικίες, με εκτίμηση 700 χιλιάδων ετών που προτάθηκε από τους Κουρτεν και Πουλιανό. Όμως ο συσχετισμός αυτών των υπολοίπων πανίδας με το ανθρώπινο κρανίο, το οποίο είναι το ίδιο επιφανειακό εύρημα, είναι αμφισβητίσιμος. Επομένως δεν είναι σαφές πως η χρονολόγηση αυτής της πανίδας ρίχνει καθόλου φως στην πραγματική ηλικία του δείγματος. Η χρησιμοποίηση απόλυτης χρονολόγησης αποδείχτηκε κάπως πιο επιτυχής, με μια πρόσφατη αναθεώρηση ημερομηνιών με βάση Electron Spin Resonance και Uranium series σε ιζήματα σχετιζόμενα με το δείγμα απέδωσαν ηλικια μεταξύ 150 και 250 χιλιάδων ετών, διάστημα μάλλον νεώτερο απ' ότι η πολύ πρωτόγονη του μορφολογία θα υποδείκνυε.

Δεύτερον: σχέσεις του H. petralonensis με παλαιοανθρωπολογικούς και σύγχρονους ανθρώπους

Η σχέση του κρανίου των Πετραλώνων με Ευρωπαίους Νεάντερταλ και Πλειστόκαινης εποχής κρανία (Σίμα 5 από τη ν Ευρώπη και Κάμπουε από την Αφρική), καθώς και με σύγχρονους ανθρώπους από ολόκληρο τον κόσμο φαίνεται στο σχήμα στα αριστερά. Το κρανίο των Πετραλώνων είναι ενδιάμεσο ανάμεσα στους Νεάντερταλ και στους Πλειστόκαινους Homo και δεν έχει καμιά σχέση φυσικά με τους σύγχρονους ανθρώπους.

Ο πίνακας των βιολογικών αποστάσεων (σελ. 41) καταδεικνύει επίσης πως το κρανίο των Πετραλώνων είναι πλησίεστερο στον Σίμα 5 (25.6) και Κάμπουε (36.4), μετά στους Νεάντερταλ (102.1) και μακρύτερα από τους σύγχρονους ανθρώπους. Μάλιστα, από τους τελευταίους είναι κάπως πλησιέστερο προς τους Κινέζους (149.2) παρά στους Καυκασοειδείς από τη Μέση Ανατολή (157.7) με τους οποίους έχει μάλιστα την μεγαλύτερη απόσταση.

Τρίτον: H. petraloniensis πρόγονος των Νεάντερταλ, όχι των σύγχρονων ανθρώπων

Σχετικά με το τί ήταν τελικά ο άνθρωπος των Πετραλώνων (σελ. 43-44):

Το κύριο εύρημα αυτής της ανάλυσης είναι η στενή μορφολογική ομοιότητα ανάμεσα στους δύο Ευρωπαίους (Πετράλωνα και Σίμα 5) και τον ένα Αφρικανό (Κάμπουε) ανθρώπους που εξετάστηκαν στο παρόν άρθρο. Η ομοιότητα ήταν προφανής και στην νευροκρανιακή ανατομία και στην μορφολογία του προσώπου παρά την παρουσία ορισμένων ομοιοτήτων προς τους Νεάντερταλ στην περιοχή του προσώπου για το δείγμα των Πετραλώνων και ιδιαίτερα για το Σίμα 5. Κανένα από τα δύο Ευρωπαϊκά δείγματα δεν ήταν πλησιέστερο προς τους Νεάντερταλ απ' όσο ήταν ο Κάμπουε, όπως θα περίμενε κανείς από την υπόθεση της επικάθησης. Αντίθετα τα τρία δείγματα εμφανίζονται σχεδόν σαν μια μονάδα και στις δύο αναλύσεις. Αυτό το προκαταρκτικό εύρημα υποστηρίζει την άποψη πως το Αφρικανικό και Ευρωπαϊκό απολιθωματικό υλικό αποτελεί μια μοναδική ταξονομική κατηγορία, προγονική τόσο στους Νεάντερταλ όσο και στους σύγχρονους ανθρώπους. Δεν υποστηρίζει την τοποθέτηση των Ευρωπαϊκών δειγμάτων στον H. neanderthalensis.

Η ανθρώπινη εξέλιξη στην Ευρώπη συχνά φέρεται να έχει διαμορφωθεί από μια σειρά εναλλασσόμενων επεισοδίων απομόνωσης και επαφής με τη Μέση Ανατολή και την Αφρική. Οι στενές μορφολογικές ομοιότητες ανάμεσα στα Ευρωπαϊκά και Αφρικανικά ανθρώπινα απολιθώματα από το Μέσο Πλειστόκαινο υποδεικνύει τέτοια επαφή ανάμεσα στους Αφρικανικούς και Ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Αυτοί οι πληθυσμοί αργότερα απέκλιναν στα εξελικτικά τους μονοπάτια, ο Ευρωπαϊκός οδηγώντας στους Νεάντερταλ και ο Αφρικανικός στους σύγχρονους ανθρώπους.

Ασυνέχεια Μεσολιθικών-Νεολιθικών πληθυσμών στην Κεντρική Ευρώπη

Μια πολύ σημαντική μελέτη δημοσιεύτηκε χθες στο περιοδικό Science. Προηγούμενη μελέτη είχε διαπιστώσει την παρουσία στους πρώτους γεωργούς της Γραμμικής Ταινιωτής Κεραμικής (Linear Pottery) της μιτοχονδριακής απλοομάδας N1a σε μεγάλη συχνότητα. Μιας και η απλοομάδα αυτή βρίσκεται στους σύγχρονους σε ελάχιστο ποσοστό της τάξης του 1%, εξήχθη το συμπέρασμα πως οι σύγχρονοι κεντρικοί Ευρωπαίοι δεν προέρχονται από τους πρωτο-γεωργούς που ήρθαν στην περιοχή από τη Νοτιοανατολική Ευρώπη αλλά από τους προϋπάρχοντες Μεσολιθικούς-Παλαιολιθικούς πληθυσμούς της περιοχής οι οποίοι υιοθέτησαν την νέα αγροτική οικονομία από ένα μικρό σχετικά αριθμό μεταναστών.

Το συμπέρασμα αυτό όμως βασιζόταν στην υπόθεση πως το μιτοχονδριακό DNA των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών της Κεντρικής Ευρώπης ήταν παρόμοιο με αυτό των σύγχρονων πληθυσμών. Η νέα μελέτη ανατρέπει πλήρως αυτή την υπόθεση, με βάση ένα αρκετά μεγάλο δείγμα (για αρχαιογενετική μελέτη) 22 ατόμων ηλικίας από 13 έως 3 χιλιάδες π.Χ. και γεωγραφικού εύρους από την Ολλανδία έως τη Ρωσία. Με εξαίρεση μερικά από τα Γερμανικά δείγματα, οι προ-Νεολιθικοί Ευρωπαίοι ανήκαν αποκλειστικά στη μιτοχονδριακή απλοομάδα U, και ειδικότερα στις U5 και U4 οι οποίες βρίσκονται σε μικρή συχνότητα στην Ευρώπη σήμερα (λιγότερο από 10%). Ακόμα και τα Γερμανικά δείγματα ανήκουν σε μια ύστερη Μεσολιθική κοινότητα η οποία ήταν περιτριγυρισμένη από Νεολιθικές κοινότητες κουλτούρες Funnel Beaker.

Επομένως ούτε οι πρωτο-γεωργοί φαίνεται να είναι Μεσολιθικοί πληθυσμοί που υιοθέτησαν τη γεωργία, ούτε οι σύγχρονοι πληθυσμοί φαίνεται να προέρχονται από αυτούς.

Ένα καινούριο πρόβλημα εμφανίστηκε: αν δεν προέρχονται ούτε από τους Μεσολιθικούς ούτε από τους Νεολιθικούς, τότε από που;

Δύο πιθανά ενδεχόμενα υπάρχουν: είτε υπήρξε σημαντική αρνητική επιλογή ενάντια στις απλοομάδες U των Μεσολιθικών και στην N1a των Νεολιθικών, οδηγώντας τες στα σημερινά μικρά ποσοστά, είτε υπήρξαν μετέπειτα σημαντικές μετακινήσεις πληθυσμών (από άλλα μέρη της Ευρώπης ή την Ασία) που κυριαρχούν στη σύνθεση των σημερινών λαών της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης.

Υποσαχάρια πρόσμιξη στη Νότια Ευρώπη

Ένα ενδιαφέρον πόστερ θα παρουσιαστεί στο επερχόμενο συνέδριο της Αμερικανικής Εταιρείας Ανθρώπινης Γενετικής.

Characterizing the history of sub-Saharan African gene flow into southern
Europe.

P. Moorjani1, N. Patterson2, J. Hirschhorn1,3, D. Reich1,2. 1)
Department of Genetics, Harvard Medical School, Boston, MA; 2) Broad
Institute, Cambridge, MA; 3) Divisions of Endocrinology and Genetics and
Program in Genomics, Children’s Hospital, Boston, MA.

Recent analyses of whole-genomeSNP data sets have suggested a history of sub-Saharan African ancestral contribution into southern Europe but not in northern Europe, consistent with previous analyses based on the Ychromosome and mitochondrial DNA. However, there has been no characterization of the proportion of African admixture in southern Europe, or of its date. Here we analyze data from ~450,000 autosomal SNPs in the Population Reference Sample, ~650,000 SNPs from the Human Genome Diversity Panel, and ~1.5 million SNPs from the HapMap Phase 3 Project, and studied patterns of correlation in allele frequencies across populations to confirm the evidence of African ancestry in many southern European
populations but not in northern Europeans. Using methods that can infer admixture proportions in the absence of accurate ancestral populations, we estimated that the proportion of sub-Saharan African ancestry in Spain is 2.4 +/- 0.3%, in Tuscany 1.5 +/- 0.3%, and in Greece 1.9 +/- 0.7% (1 standard error). We also studied the decay of admixture linkage disequilibrium with genetic distance, which provided a preliminary estimate of the date of African gene flow into Spain of roughly 60 generations ago, or about 1,700 years ago assuming 28 years per generation. This date is consistent with the historically known movement of individuals of North African ancestry into Spain, although it is possible that this estimate also reflects a wider range of mixture times.

Θα είναι ενδιαφέρον να δούμε την πλήρη μελέτη όποτε δημοσιευθεί. Με βάση αυτό το κείμενο μπορούμε να συμπεράνουμε πως γενικά η υποσαχάρια Αφρικανική πρόσμιξη στην Ευρώπη είναι σε χαμηλά επίπεδα. Είναι μάλλον απαραίτητο να δούμε με ποιαν ακριβώς μέθοδο εξήχθησαν αυτά τα ποσοστά, αλλά να δούμε και τα αντίστοιχα ποσοστά σε άλλους γειτονικούς πληθυσμούς της Ευρώπης για να συμπεράνουμε ποιο τμήμα της είναι γενικό φαινόμενο και ποιο αφορά αποκλειστικά τους Μεσογειακούς πληθυσμούς. Επίσης πρέπει να επεκταθεί η μελέτη για την χρονολόγηση της πρόσμιξης και στους άλλους πληθυσμούς, για να δούμε εάν μπορεί να συνδεθεί με κάποιο (προ)-ιστορικό γεγονός.